Фељтон: Македонскиот шарпланинец – живо национално богатство кое заслужува поголема грижа и внимание (прв дел)
Дел I – Од древните сточари до современиот симбол на Македонија
Вовед: Кога планината создава карактер
Постојат животни кои човекот ги припитомил. Постојат и такви кои природата ги обликувала со векови, а човекот само научил да живее покрај нив. Македонскиот шарпланинец припаѓа токму на втората категорија.
На високите пасишта на Шар Планина, каде што зимите траат со месеци, а летните ноќи и денес можат да бидат сурови, преживувале само најсилните. Тука, во свет исполнет со волци, мечки, густ снег и карпести превои, се родила една од највпечатливите овчарски раси во Европа.
Шарпланинецот никогаш не бил создаден за изложбени рингови. Неговата вистинска арена отсекогаш биле планинските падини. Неговата работа не се мерела со медали, туку со бројот на спасени овци и безбедно вратени стада.
Во народната традиција постои стара изрека дека „добриот шарпланинец вреди колку половина стадо“. Таа не е случајна. Во време кога едно семејство живеело исклучиво од овчарството, загубата на неколку десетици овци можела да значи глад. Затоа добриот чувар бил инвестиција, но уште повеќе – доверлив сопатник.
Шар Планина претставува еден од најбогатите природни екосистеми на Балканот.
Со повеќе од осумдесет врвови над 2.000 метри, безброј пасишта, извори и леднички езера, оваа планина со векови претставувала едно од најважните сточарски подрачја во Европа.
Во вакви услови преживувањето зависело од три работи:
- добриот овчар;
- здравото стадо;
- кучето чувар.
Без шарпланинецот, традиционалното сточарство на овие простори речиси не би било возможно.
Додека овчарот спиел во колибата, кучето останувало будно. Неговите сетила биле првата линија на одбрана. Не лаел без причина. Секое предупредување имало значење.
Денес етолозите го опишуваат ова однесување како високо развиена самостојна проценка на опасноста – особина што ја имаат само мал број работни раси.
Корените во далечното минато
Прашањето колку е стар шарпланинецот сè уште нема едноставен одговор.
Историчарите, археолозите и кинолозите изнесуваат различни хипотези.
Една од најприфатените претпоставки е дека неговите предци пристигнале на Балканот заедно со древните номадски сточари од Мала Азија и Кавказ. Други автори сметаат дека расата има илирско потекло, додека трети ја поврзуваат со молоските кучиња што ги користеле античките племиња.
Интересно е што античките автори, меѓу кои Ксенофонт и Аристотел, споменуваат големи овчарски кучиња кои ги чувале стадата на Балканот. Иако не може со сигурност да се тврди дека станува збор за денешниот шарпланинец, описите се впечатливо слични.
Во средниот век овие кучиња стануваат составен дел од сточарската култура. Со движењето на стадата низ планинските масиви, тие се прошириле и кон Кораб, Бистра, Стогово, Јабланица и Осоговските Планини.
Но, нивниот најчист и најавтентичен тип останал поврзан токму со Шар Планина – местото по кое расата го добила своето име.
Куче што не служи – туку одлучува
Една од најголемите заблуди е дека шарпланинецот треба да се воспитува како германски овчар.
Всушност, тоа се две сосема различни филозофии на работа.
Германскиот овчар е селектиран за тесна соработка со човекот и за извршување на команди.
Шарпланинецот, напротив, бил селектиран да донесува одлуки кога човекот не е присутен.
Замислете овчар кој има 800 овци распоредени на неколку километри планински простор. Ниту еден човек не може постојано да биде до секое животно. Токму затоа кучето морало само да процени:
- дали приближувањето е закана;
- дали да предупреди со лаење;
- дали да нападне;
- кога да се повлече;
- кога да остане покрај јагнињата.
Современата наука ова го нарекува висока автономија во однесувањето – една од најценетите особини кај чуварите на добиток.
Од легенда до официјално признавање
Иако шарпланинецот со векови постоел како работно куче, неговото официјално кинолошко признавање започнува во XX век.
Во првите децении на минатиот век група ветеринари, биолози и кинолози започнуваат систематско истражување на автохтоните овчарски кучиња на Балканот.
Во 1939 година расата е признаена од Меѓународната кинолошка федерација (FCI) под името „Илирски овчар“.
Подоцна, по дополнителни стручни анализи и прецизирање на нејзиниот географски идентитет, името е променето во „Југословенски овчарски пес – Шарпланинец“.
По распадот на Југославија, расата продолжува да се развива во повеќе држави, а денес FCI како земји на потекло ги наведува Македонија и Србија.
Ова признание не претставува само формалност. Тоа значи дека шарпланинецот е дел од светското кинолошко наследство, со јасно дефиниран стандард за изглед, темперамент и работни способности.
Шарпланинецот во македонската народна култура
Малку домашни животни се толку длабоко вкоренети во народното паметење како шарпланинецот.
Во селата под Шар Планина, Маврово, Полог и Река, неговото присуство било секојдневие. Не бил само чувар, туку дел од семејството.
Постарите овчари раскажуваат дека кученцата често растеле меѓу јагнињата. Така уште од најрана возраст развивале силна поврзаност со стадото. Кога ќе пораснеле, не го доживувале стадото како плен, туку како своја одговорност.
Постоеле и непишани правила. Добриот шарпланинец не смеел да биде прекумерно агресивен кон луѓето. Требало да биде мирен со децата, трпелив со домашните животни и внимателен кон гостите, но бескомпромисен кога ќе почувствува опасност.
Во многу семејства се верувало дека шарпланинецот има способност да ја „прочита“ намерата на човекот. Старите овчари велеле дека кучето не реагира на изгледот, туку на однесувањето. Овие верувања денес делумно се потврдуваат и со современите сознанија за исклучителната способност на кучињата да ги препознаваат говорот на телото, мирисите и емоционалните состојби кај луѓето.
Симбол на издржливоста
Во светот постојат многу големи раси на кучиња, но малку од нив се обликувани во толку сурови услови како шарпланинецот.
Неговата густа двојна влакнена покривка му овозможува да преживее снежни бури и ниски температури. Моќната градба и силната мускулатура му даваат способност со часови да се движи по стрмни терени без знаци на замор. Неговата смиреност, пак, е производ на живот во кој секоја непотребно потрошена енергија можела да значи помала способност за одбрана кога навистина ќе се појави опасност.
Токму затоа искусните одгледувачи велат дека шарпланинецот не треба да се оценува според тоа колку е гласен или впечатлив, туку според тоа колку е сигурен кога ќе се најде пред вистински предизвик.
Неговата сила не е во спектакуларните реакции, туку во стабилниот карактер. Тој не бара внимание, не се докажува без причина и не реагира импулсивно. Најголемата негова особина е способноста трпеливо да набљудува, а потоа во вистинскиот момент да донесе одлука.
Kон следниот дел
Историјата на шарпланинецот не може да се раскаже само преку документи и кинолошки стандарди. Таа живее во сеќавањата на овчарите, во старите бачила, во планинските патеки и во безбројните приказни за верност, храброст и пожртвуваност.
Во вториот дел ќе навлеземе токму во тој свет. Преку сведоштва, традиции и современи анализи ќе го претставиме секојдневниот живот со шарпланинецот, неговите физички и карактерни особености, односот со човекот и улогата што оваа величествена раса ја има во зачувувањето на македонското сточарско наследство.
Продолжува..
