Фељтон: Македонскиот шарпланинец – живо национално богатство кое заслужува поголема грижа (трет дел)

Сподели на социјални мрежи

Најголемата опасност не доаѓа од планината

Со векови шарпланинецот преживувал таму каде што многу други раси би исчезнале.

Низ историјата на Македонскиот шарпланинец тој преживеал сурови зими, напади од предатори, преживувал недостаток на храна…

Македонскиот шарпланинец како и целиот овој етнолошки региона на Балканот преживеал промени во држави, граници и општества, општествени турбуленции.

Но денес најголемата закана за неговото постоење не доаѓа од природата.

Доаѓа од исчезнувањето на светот што го создал.

Шарпланинецот е директно поврзан со традиционалното сточарство. Таму е неговата историска улога, неговата работа и неговата суштина.

Кога исчезнуваат стадата, исчезнува и потребата за големи чуварски кучиња.

Ова е можеби најголемиот парадокс на расата: кучето кое било создадено да ја штити човековата егзистенција, денес е загрозено од промената на самиот начин на живот на човекот.

Намалувањето на сточарството – тивка закана

Во минатото, македонските планини биле исполнети со движење.

Летно време – стадата се искачувале кон високите пасишта.

Есента – се враќале кон селата.

Бачилата биле центри на живот.

Со секое стадо од неколку стотици овци обично оделе и повеќе кучиња.

Денес сликата е различна.

Миграцијата од селата кон градовите, стареењето на руралното население и економската неисплатливост на традиционалното овчарство доведоа до намалување на бројот на активни бачила.

Последиците за шарпланинецот се директни:

помалку работни места за кучето;
помалку природна селекција;
губење на традиционалните линии;
намалување на знаењето за правилно одгледување.

Куче создадено да патролира километри планински терен тешко може целосно да ја изрази својата природа ако целиот живот го поминува во ограничен простор.

Урбанизацијата и погрешната претстава за расата

Сè повеќе шарпланинци денес се чуваат како дворни или домашни кучиња.

Самото тоа не е проблем.

Проблемот настанува кога сопствениците не ја разбираат природата на расата.

Шарпланинецот не е голем украсен предмет.

Тој не е куче кое само треба да изгледа моќно зад ограда.

Тој е интелигентно работно животно со силна потреба за:

простор;
движење;
јасни граници;
контакт со луѓето;
чувство на задача.

Кога овие потреби се игнорираат, може да се појават проблеми:

прекумерна територијалност;
нервоза;
непотребно лаење;
недоверба;
несоодветни реакции.

Честопати проблемот не е во кучето, туку во неразбирањето на неговата природа.

Опасноста од неконтролирано размножување

Една од најсериозните закани за секоја традиционална раса е размножувањето без план.

Кај шарпланинецот ова може да има долгорочни последици.

Не секое големо, влакнесто куче е вистински шарпланинец.

Со неконтролирано мешање со други раси може да се изгубат:

карактеристичниот темперамент;
издржливоста;
работните инстинкти;
стабилноста на карактерот;
препознатливиот изглед.

На краток рок можеби се добива куче кое визуелно потсетува на шарпланинец. Но на подолг рок се губи она што го прави расата посебна.

Затоа зачувувањето не значи само зголемување на бројот на кучиња. Потребно е зачувување на квалитетот.

Комерцијализацијата – меч со две острици

Интересот за шарпланинецот расте.

Тоа е добра вест.

Но секогаш кога некоја раса станува популарна, се појавува опасноста од неодговорно производство.

Кога мотивот е само продажбата, често се занемаруваат:

здравствените тестови;
карактерот;
генетската разновидност;
правилната социјализација.

Кученцата можат да бидат убави на фотографија, но вистинската вредност на шарпланинецот се гледа со години.

Кога ностите куче-шарпланинец да биде дел од вашето секојдневие, тоа не значи само посветување на внимание и време кога вам ви одговара. Тоа значи целосна посветеност и обврска цели 24 часа во денот. Шарпланинците се високо социјални кучиња и сакаат внимание, дружење, движење подолго време, негување, хранење, здравствена грижа…

Но сето тоа верувајте дека се исплати и се враќа во форма која што ниту една друга окупација не може да ви ја даде.

Климатските промени и новата реалност

Планинските екосистеми денес се менуваат.

Промените на температурата, намалувањето на снежните периоди и промените во достапноста на пасиштата влијаат врз традиционалното сточарство.

Иако шарпланинецот е исклучително приспособлив, неговиот начин на живот е поврзан со природната средина.

Ако исчезнат планинските стада и традиционалните пасишта, ќе исчезне и дел од неговата историска функција.

Затоа заштитата на расата не може да биде одвоена од заштитата на руралниот простор.

Шарпланинецот како културно наследство

Денес многу земји ги претвораат своите автохтони раси во национални симболи.

Не затоа што се најголеми или најопасни.

Туку затоа што претставуваат приказна.

Норвешка ги штити своите традиционални раси.

Италија ги промовира своите овчарски кучиња.

Шпанија ги афирмира своите чувари на добиток.

Македонија има свој симбол – шарпланинецот.

Тој може да биде дел од:

етнолошки туризам;
рурални фестивали;
образовни програми;
изложби;
национални брендови.

Можност за нова економска улога

Зачувувањето на шарпланинецот не мора да биде само културна мисија.

Може да има и економска вредност.

Потенцијални можности:

Развој на одгледувачки туризам

Љубителите на расата од различни земји се заинтересирани за:

посети на одгледувачници;
запознавање со традиционалниот начин на живот;
планински тури.

Поддршка на сточарството

Добрите чувари на стада можат да помогнат во намалување на загубите од предатори.

Национален бренд

Шарпланинецот може да стане препознатлив симбол како што се:

липицанерот за Австрија;
акитата за Јапонија;
бернскиот планински пес за Швајцарија.

Што треба да се направи?

Зачувувањето на расата бара системски пристап.

Потребни се:

Национален регистар

Создавање база на податоци за популацијата.

Генетска програма

Следење на генетската разновидност.

Поддршка на традиционалните одгледувачи

Особено на оние што ги чуваат работните линии.

Образование

Младите генерации треба да знаат дека шарпланинецот не е само куче, туку дел од историјата.

Промоција

Поголемо присуство на домашни и меѓународни настани.

Последниот чувар на планината

Кога денес ќе сретнеме стар овчар со својот шарпланинец, на некоја од Македонските планини или пасишта тоа не е само човек со куче… Тие двајца заедно претставуваат една убава приказна која чека да биде раскажана… а таквите приказни ја чинат нашата историја и даваат забележителен белег на нашето време.

Во погледот на шарпланинецот се гледаат векови поминати на планинските падини, традиција која зборува многу за тоа што било.

Во неговото однесување се гледа мудроста на природната селекција.

Во неговата верност се гледа односот меѓу човекот и животното што траел многу подолго од современите граници и институции.

Но иднината на шарпланинецот нема да зависи само од неговата сила.

Ќе зависи од тоа дали луѓето ќе разберат дека некои богатства не исчезнуваат одеднаш.

Тие исчезнуваат тивко.

Прво исчезнуваат стадата.

Потоа бачила.

Потоа приказните.

И на крај – расата.

Затоа задачата не е само да го зачуваме кучето.

Туку да го зачуваме светот што го создал.