шарпланинец

Видови

Фељтон: Македонскиот шарпланинец – живо национално богатство кое заслужува поголема грижа (четврт дел)

By Администратор 4 месеци ago

Дел IV – Шарпланинецот како национален бренд, културно наследство и можност за иднината

Од традиција кон визија

Секоја нација има нешто што ја претставува пред светот. Понекогаш тоа е природен феномен. Понекогаш архитектура. Понекогаш музика, храна или обичај. Но постојат и симболи кои се живи. Тие не се само предмети што ги чуваме во музеј. Тие дишат, растат и продолжуваат да ја носат приказната на своите предци. Македонскиот шарпланинец е токму таков симбол. Тој не е само раса на куче. Тој е сведоштво за еден начин на живот кој со векови постоел на македонските планини. Тој е врска меѓу човекот и природата. Меѓу традицијата и современоста. Меѓу минатото и иднината. Но за да остане живо наследство, не е доволно само да се гордееме со него.

Потребна е визија, многу знаење, работа и труд.

Национално богатство кое сè уште не е доволно препознаено

Во многу земји автохтоните животни раси се третираат како дел од националниот идентитет. Тие се заштитуваат, промовираат и користат како дел од културната дипломатија. Шарпланинецот има потенцијал за таква улога. Но неговата приказна сè уште не е доволно раскажана. За разлика од некои светски познати раси, кои одамна станале симболи на своите земји, шарпланинецот останува недоволно искористен потенцијал.

Причините се повеќе:

недоволна институционална промоција;
недостаток на национална стратегија;
недоволно поврзување со туризмот;
слаб маркетинг;
губење на традиционалното знаење.

Ова не значи дека шансата е изгубена. Напротив. Во време кога светот повторно ги открива локалните вредности, автохтоните раси добиваат ново значење.

Шарпланинецот како дел од македонската приказна

Замислете турист кој доаѓа во Македонија. Покрај добрите услови за сместување, добрата храна, гостопримството…. тој бара искуство. Бара приказна. Бара нешто што не може да го најде насекаде. А што е поавтентично од:

планинско село;
старо бачило;
традиционално производство на сирење;
пешачење низ планина;
средба со вистински шарпланинец?

Тука лежи огромниот потенцијал. Шарпланинецот може да биде дел од:

планински туризам;
етнотуризам;
едукативен туризам;
фотографски туризам;
културни манифестации.

Тој може да стане симбол на македонските планини исто како што одредени животни станале препознатливи амбасадори на други држави.

Национален центар за шарпланинец – идеја за иднината

Еден од најзначајните чекори би било создавање национален центар посветен на расата.

Таков центар би можел да има повеќе функции:

Музејска функција

Презентирање на:

историјата на расата;
старите фотографии;
опремата на овчарите;
традиционалните бачила.

Научна функција

Истражување на:

генетиката;
здравјето;
селекцијата;
однесувањето.

Образовна функција

Организирање:

предавања;
работилници;
програми за млади.

Туристичка функција

Посетителите би можеле да ја запознаат расата директно.

Таков центар би бил мост меѓу науката, традицијата и економијата.

Фестивал на шарпланинецот – повеќе од изложба

Во Македонија постојат бројни културни фестивали. Но еден национален фестивал посветен на шарпланинецот би можел да има уникатен карактер. Не би бил само натпревар за убавина.

Туку манифестација за прослава на цел еден начин на живот.

Програмата би можела да вклучува:

изложби на расата;
демонстрации на работа со стада;
презентации на одгледувачи;
традиционална музика;
планинарски тури;
презентација на локална храна;
детски едукативни програми.

Со тоа шарпланинецот би се изместил од рамката „куче“ и би станал културен настан.

Поддршка на одговорното одгледување

Иднината на расата зависи од квалитетот на одгледувањето.

Потребен е модел кој ќе ги почитува и традицијата и науката.

Тоа значи:

регистрација на единките;
здравствени проверки;
следење на генетската разновидност;
зачувување на работните линии;
едукација на сопствениците.

Посебно внимание треба да добијат старите работни линии.

Тие носат нешто што не може лесно да се создаде повторно:

искуство.
Генерации селекција.
Прилагодување на условите.

Улогата на државата и локалните заедници

Заштитата на шарпланинецот не може да биде оставена само на ентузијасти.

Потребна е соработка меѓу:

државни институции;
општини;
ветеринарни организации;
кинолошки здруженија;
сточари;
научни установи.

Локалните заедници особено имаат важна улога.

Општините со планински региони можат да го вклучат шарпланинецот во:

туристички стратегии;
културни програми;
рурални развојни планови.

Она што денес изгледа како традиција, утре може да стане економска можност.

Меѓународна промоција

Светот денес е поврзан повеќе од кога било. Една добра приказна може да стигне до милиони луѓе.

Шарпланинецот има сè што е потребно за меѓународна приказна:

древно потекло;
драматична планинска средина;
силен карактер;
врска со човекот;
уникатен изглед.

Потребна е современа промоција:

професионални фотографии;
документарни филмови;
дигитални архиви;
присуство на светски изложби;
соработка со странски одгледувачи.

Во XXI век не победува само оној што има богатство.

Победува оној што знае да го раскаже.

Шарпланинецот како симбол на отпорност

Можеби најголемата порака што ја носи оваа раса е токму отпорноста. Тој преживеал затоа што бил приспособлив. Но никогаш не ја изгубил суштината. Исто како и општествата, расите мора да се менуваат за да опстанат. Но промената не смее да значи губење на идентитетот. Шарпланинецот може да биде пример за тоа како традицијата и модерниот начин на живот можат да живеат заедно.

Последната порака – чуварот што треба ние да го чуваме

Со векови човекот барал заштита од шарпланинецот. Од него очекувал:

да го чува стадото;
да ја брани куќата;
да ја заштити планината.

Денес улогата е обратна. Сега човекот треба да го заштити него. Не затоа што шарпланинецот е слаб. Туку затоа што секое културно богатство може да исчезне ако биде заборавено.

Зачувувањето на шарпланинецот значи зачувување на:

македонските планини;
сточарската традиција;
народното знаење;
биолошката разновидност;
дел од националната приказна.

На крајот, најголемата вредност на шарпланинецот не е само во тоа што тој ја чува Македонија.

Туку во тоа што преку него Македонија може повторно да се сети на сопствената сила и големина на вредности.

Крај

Видови

Фељтон: Македонскиот шарпланинец – живо национално богатство кое заслужува поголема грижа (втор дел)

By Администратор 4 месеци ago

Дел II – Чуварот на стадото, верниот придружник и непокорениот дух на планината

Утрото на бачило – таму каде што започнува вистинската приказна

Сонцето сè уште не се појавило над гребените на планината Влаина. Маглата полека се крева од тревните падини, а тишината ја прекинува само звукот на ѕвонците околу вратовите на овците. Во близина на колибата, покрај тлеечките остатоци од огнот, мирно лежи огромен шарпланинец.

На прв поглед изгледа како да спие. Но искусниот овчар знае дека тоа е само привид. Ушите се постојано насочени кон шумата, носот го следи секој мирис што го носи планинскиот ветер, а очите се отвораат при најмалото движење.

„Добриот шарпланинец никогаш не спие целосно“, велат старите бачари.

НЕТКРИЕНО БОГАТСТВО ОД ТРАДИЦИЈА, ПРИРОДА, ИСТОРИЈА…

Оваа реченица не е романтична претстава, туку опис на природно однесување создавано со векови. Додека луѓето одмораат, кучето ја презема одговорноста за безбедноста на целото стадо.

На бачило секој има своја улога. Овчарот ја води работата, овците го обезбедуваат опстанокот на семејството, а шарпланинецот ја гарантира нивната сигурност. Без него, ноќта би била многу понеизвесна.

Кученце кое расте со стадото

Во традиционалното македонско сточарство воспитувањето на шарпланинецот никогаш не започнувало со дресура во современа смисла на зборот.

Кутрето уште од првите недели се носело меѓу јагнињата. Не затоа што било симпатично, туку затоа што требало да го прифати стадото како свое семејство.

Искусните овчари не дозволувале кучето постојано да престојува во дворот или во куќата. Неговото место било покрај овците.

На тој начин постепено се создавале три силни врски:

врска со стадото;
врска со планината;
врска со овчарот.

Современите истражувања за чуварските раси покажуваат дека токму ваквата рана социјализација има пресудно значење за развојот на заштитничкото однесување.

Кучето не ги доживува овците како објект што треба да го чува по команда. Тоа ги прифаќа како дел од сопствената социјална група.

Кога волкот ќе се појави

Во народните приказни често се среќава сликата на осамен волк кој тивко се приближува кон стадото.

Во реалноста, волците најчесто се движат претпазливо и внимателно. Тие не сакаат директен судир со големо куче. Присуството на шарпланинецот само по себе често било доволно за да го одврати нападот.

Искусните овчари раскажуваат дека добриот чувар не трчал без размислување кон секој шум. Прво ја проценувал опасноста. Ако волкот се повлече, кучето не го бркало со километри. Неговата задача не била лов, туку заштита.

Поради оваа причина шарпланинецот развил исклучително чувство за простор. Тој знае до каде се простира неговата одговорност и ретко ја напушта територијата што ја чува.

Митови и вистини

Околу шарпланинецот постојат многу легенди.

Некои тврдат дека може сам да совлада мечка. Други раскажуваат за кучиња кои победиле цела глутница волци.

Вистината е поинаква и уште поимпресивна.

Шарпланинецот не победува затоа што е посилен од дивите ѕверови. Тој победува затоа што има извонредна психолошка стабилност.

Во природата, повеќето конфликти завршуваат пред да започнат. Волкот проценува ризик. Ако пред него стои сигурно, самоуверено и физички моќно куче, најчесто ќе избере да се повлече.

Токму затоа вистинската сила на шарпланинецот не лежи само во неговите мускули, туку во неговото присуство.

Анатомија создадена за планината

На прв поглед шарпланинецот остава впечаток на масивно и тешко куче.

Но зад неговата големина се крие исклучително функционална градба.

Секоја анатомска особина има своја улога.

Главата

Широка, силна и добро обликувана. Нејзината големина овозможува силен загриз, но и широк агол на набљудување.

Очите

Темни, мирни и внимателни. Погледот никогаш не е нервозен или агресивен без причина.

Вратот

Моќен и мускулест. Тој ја носи тежината на главата и овозможува стабилност при движење по стрмни терени.

Градниот кош

Длабок и широк, што обезбедува голем капацитет на белите дробови. Ова е важно за долгите движења на голема надморска височина.

Нозете

Цврсти, прави и добро мускулести. Шепите се компактни, со дебели перничиња кои ја намалуваат можноста за повреди на карпест терен.

Крзното

Една од највпечатливите особености.

Надворешниот слој е долг, густ и отпорен на вода. Под него се наоѓа мек подвлакнест слој кој служи како природна термичка изолација.

Ова му овозможува на кучето да остане на отворено и во услови на силен снег, дожд и ветер.

Карактер кој не може да се научи

Добриот шарпланинец не се препознава само по изгледот.

Неговата најголема вредност е темпераментот.

Идеалниот примерок треба да биде:

смирен;
сигурен во себе;
стабилен;
храбар;
внимателен;
трпелив;
независен;
лојален.

Интересно е што добриот шарпланинец ретко лае без причина.

Искусните одгледувачи често велат:

„Ако постојано лае, нешто не е во ред.“

Неговото лаење има функција. Тоа е предупредување, а не навика.

Односот со човекот

За разлика од службените раси кои бараат постојана комуникација со човекот, шарпланинецот развива поинаков вид поврзаност.

Тој не бара внимание.

Не инсистира постојано да биде гален.

Но кога ќе воспостави доверба, останува исклучително верен.

Многу сопственици сведочат дека кучето инстинктивно ги препознава членовите на семејството и различно се однесува кон секој од нив.

Кон децата е внимателен и заштитнички настроен.

Кон непознатите останува воздржан сè додека не процени дека не постои опасност.

Оваа воздржаност не треба да се толкува како агресија, туку како дел од неговиот инстинкт за заштита.

Шарпланинецот и другите домашни животни

Во традиционалните бачила шарпланинецот живее со:

овци;
кози;
коњи;
магариња;
говеда;
живина.

Кога е правилно социјализиран, тој покажува извонредна толеранција кон животните што ги смета за дел од својата група.

Ова е една од најважните особини кај чуварските раси. Кучето мора да знае јасно да ја разликува заканата од оние што треба да ги заштити.

Шарпланинецот во современиот свет

Со намалувањето на традиционалното сточарство, улогата на шарпланинецот постепено се менува.

Денес многу примероци живеат како семејни чувари или кучиња за заштита на имоти.

Но тука се појавува нов предизвик.

Шарпланинецот не е создаден за живот во мал стан или за долги часови изолација.

Нему му се потребни:

простор;
движење;
јасно дефинирана улога;
психичка стимулација;
контакт со семејството.

Кога овие потреби се исполнети, тој станува извонредно стабилен придружник.

Кога се занемарени, може да развие територијално однесување, прекумерна резервираност или проблеми поврзани со досада и недостаток на активност.

Гордоста што не се купува

Во многу земји престижот се мери со егзотични раси и скапи педигреа.

На македонските планини вредноста отсекогаш се мерела поинаку.

Добриот шарпланинец не бил најубавиот.

Не бил ни најголемиот.

Тој бил оној што секоја вечер ги враќал овците дома.

Во таа едноставна слика се содржи целата филозофија на расата.

Нејзината суштина никогаш не била во изгледот, туку во довербата што човекот можел да ја има во неа.

Најава за Дел III

Досега ја раскажавме приказната за потеклото, традицијата и карактерот на шарпланинецот. Но секоја автохтона раса денес се соочува со нови предизвици.

Во следниот дел ќе се осврнеме на бројноста на шарпланинецот во Македонија и светот, ќе ги разгледаме достапните демографски и кинолошки податоци, генетските истражувања, најчестите здравствени проблеми, заканите од неконтролирано вкрстување и ќе анализираме дали оваа легендарна раса денес е поблиску до нов подем или кон постепено исчезнување.

Продолжува…

Видови

Фељтон: Македонскиот шарпланинец – живо национално богатство кое заслужува поголема грижа и внимание (прв дел)

By Администратор 4 месеци ago

Дел I – Од древните сточари до современиот симбол на Македонија

Вовед: Кога планината создава карактер

Постојат животни кои човекот ги припитомил. Постојат и такви кои природата ги обликувала со векови, а човекот само научил да живее покрај нив. Македонскиот шарпланинец припаѓа токму на втората категорија.

На високите пасишта на Шар Планина, каде што зимите траат со месеци, а летните ноќи и денес можат да бидат сурови, преживувале само најсилните. Тука, во свет исполнет со волци, мечки, густ снег и карпести превои, се родила една од највпечатливите овчарски раси во Европа.

Шарпланинецот никогаш не бил создаден за изложбени рингови. Неговата вистинска арена отсекогаш биле планинските падини. Неговата работа не се мерела со медали, туку со бројот на спасени овци и безбедно вратени стада.

Во народната традиција постои стара изрека дека „добриот шарпланинец вреди колку половина стадо“. Таа не е случајна. Во време кога едно семејство живеело исклучиво од овчарството, загубата на неколку десетици овци можела да значи глад. Затоа добриот чувар бил инвестиција, но уште повеќе – доверлив сопатник.

Шар Планина претставува еден од најбогатите природни екосистеми на Балканот.

Со повеќе од осумдесет врвови над 2.000 метри, безброј пасишта, извори и леднички езера, оваа планина со векови претставувала едно од најважните сточарски подрачја во Европа.

Во вакви услови преживувањето зависело од три работи:

добриот овчар;
здравото стадо;
кучето чувар.

Без шарпланинецот, традиционалното сточарство на овие простори речиси не би било возможно.

Додека овчарот спиел во колибата, кучето останувало будно. Неговите сетила биле првата линија на одбрана. Не лаел без причина. Секое предупредување имало значење.

Денес етолозите го опишуваат ова однесување како високо развиена самостојна проценка на опасноста – особина што ја имаат само мал број работни раси.

Корените во далечното минато

Прашањето колку е стар шарпланинецот сè уште нема едноставен одговор.

Историчарите, археолозите и кинолозите изнесуваат различни хипотези.

Една од најприфатените претпоставки е дека неговите предци пристигнале на Балканот заедно со древните номадски сточари од Мала Азија и Кавказ. Други автори сметаат дека расата има илирско потекло, додека трети ја поврзуваат со молоските кучиња што ги користеле античките племиња.

Интересно е што античките автори, меѓу кои Ксенофонт и Аристотел, споменуваат големи овчарски кучиња кои ги чувале стадата на Балканот. Иако не може со сигурност да се тврди дека станува збор за денешниот шарпланинец, описите се впечатливо слични.

Во средниот век овие кучиња стануваат составен дел од сточарската култура. Со движењето на стадата низ планинските масиви, тие се прошириле и кон Кораб, Бистра, Стогово, Јабланица и Осоговските Планини.

Но, нивниот најчист и најавтентичен тип останал поврзан токму со Шар Планина – местото по кое расата го добила своето име.

Куче што не служи – туку одлучува

Една од најголемите заблуди е дека шарпланинецот треба да се воспитува како германски овчар.

Всушност, тоа се две сосема различни филозофии на работа.

Германскиот овчар е селектиран за тесна соработка со човекот и за извршување на команди.

Шарпланинецот, напротив, бил селектиран да донесува одлуки кога човекот не е присутен.

Замислете овчар кој има 800 овци распоредени на неколку километри планински простор. Ниту еден човек не може постојано да биде до секое животно. Токму затоа кучето морало само да процени:

дали приближувањето е закана;
дали да предупреди со лаење;
дали да нападне;
кога да се повлече;
кога да остане покрај јагнињата.

Современата наука ова го нарекува висока автономија во однесувањето – една од најценетите особини кај чуварите на добиток.

Од легенда до официјално признавање

Иако шарпланинецот со векови постоел како работно куче, неговото официјално кинолошко признавање започнува во XX век.

Во првите децении на минатиот век група ветеринари, биолози и кинолози започнуваат систематско истражување на автохтоните овчарски кучиња на Балканот.

Во 1939 година расата е признаена од Меѓународната кинолошка федерација (FCI) под името „Илирски овчар“.

Подоцна, по дополнителни стручни анализи и прецизирање на нејзиниот географски идентитет, името е променето во „Југословенски овчарски пес – Шарпланинец“.

По распадот на Југославија, расата продолжува да се развива во повеќе држави, а денес FCI како земји на потекло ги наведува Македонија и Србија.

Ова признание не претставува само формалност. Тоа значи дека шарпланинецот е дел од светското кинолошко наследство, со јасно дефиниран стандард за изглед, темперамент и работни способности.

Шарпланинецот во македонската народна култура

Малку домашни животни се толку длабоко вкоренети во народното паметење како шарпланинецот.

Во селата под Шар Планина, Маврово, Полог и Река, неговото присуство било секојдневие. Не бил само чувар, туку дел од семејството.

Постарите овчари раскажуваат дека кученцата често растеле меѓу јагнињата. Така уште од најрана возраст развивале силна поврзаност со стадото. Кога ќе пораснеле, не го доживувале стадото како плен, туку како своја одговорност.

Постоеле и непишани правила. Добриот шарпланинец не смеел да биде прекумерно агресивен кон луѓето. Требало да биде мирен со децата, трпелив со домашните животни и внимателен кон гостите, но бескомпромисен кога ќе почувствува опасност.

Во многу семејства се верувало дека шарпланинецот има способност да ја „прочита“ намерата на човекот. Старите овчари велеле дека кучето не реагира на изгледот, туку на однесувањето. Овие верувања денес делумно се потврдуваат и со современите сознанија за исклучителната способност на кучињата да ги препознаваат говорот на телото, мирисите и емоционалните состојби кај луѓето.

Симбол на издржливоста

Во светот постојат многу големи раси на кучиња, но малку од нив се обликувани во толку сурови услови како шарпланинецот.

Неговата густа двојна влакнена покривка му овозможува да преживее снежни бури и ниски температури. Моќната градба и силната мускулатура му даваат способност со часови да се движи по стрмни терени без знаци на замор. Неговата смиреност, пак, е производ на живот во кој секоја непотребно потрошена енергија можела да значи помала способност за одбрана кога навистина ќе се појави опасност.

Токму затоа искусните одгледувачи велат дека шарпланинецот не треба да се оценува според тоа колку е гласен или впечатлив, туку според тоа колку е сигурен кога ќе се најде пред вистински предизвик.

Неговата сила не е во спектакуларните реакции, туку во стабилниот карактер. Тој не бара внимание, не се докажува без причина и не реагира импулсивно. Најголемата негова особина е способноста трпеливо да набљудува, а потоа во вистинскиот момент да донесе одлука.

Kон следниот дел

Историјата на шарпланинецот не може да се раскаже само преку документи и кинолошки стандарди. Таа живее во сеќавањата на овчарите, во старите бачила, во планинските патеки и во безбројните приказни за верност, храброст и пожртвуваност.

Во вториот дел ќе навлеземе токму во тој свет. Преку сведоштва, традиции и современи анализи ќе го претставиме секојдневниот живот со шарпланинецот, неговите физички и карактерни особености, односот со човекот и улогата што оваа величествена раса ја има во зачувувањето на македонското сточарско наследство.

Продолжува..

Практики

Шарпланинците го имаат тој балкански карактер на блискост, емотивен темперамент и лојалност кон сопствениците

By Главен и Одговорен Уредник 5 години ago

Автохтоната раса на куче Шарпланинец во последно време доживува своја постепена експанзија во Македонија. Покрај нивната основна намена за чување на стадата добиток во планинските предели каде што се врши испаша на отворен тере, се повеќе семејства за себе се снабдуваат со овој вид на кучиња кои што се одликуваат со високи картактерни особини.

Уште од млад се формира изразот на лицето на сортниот шарпланинец. Со тоа тој добива #КарактерниЦрти на распознавање настрана од неговите физички белези за препознавање (боја на крзно). Препознавањето на изразот на лицето е возможно кога добро ќе го запознаете самиот #шарпланинец, неговите #навики, неговите #потреби, #радости и #тага.

На тој начин човек се #поврзува со неговиот шарпланинец која врска не наликува на ниту едно друго #емотивно поврзување. Кај вистинските љубители на шарпланинецот, поврзувањето оди до тој степен што човекот ги разбира сите состојби на душата на неговиот шарпланинец и обратно, шарпланинецот ја разбира состојбата на неговиот човечки пријател.

Таа #приказна на поврзаност има #НеограниченРок на траење и огромен интензитет. Човекот може да биде напакостен од друг човек, но од неговиот шарпланинец- никогаш.Таа приказна му дава особено значење на едно вака дефинирано пријателство кое се памети вечно.#Верноста како идеал може да се учи од овие благородни животни со нивниот силно изразен интелект и емоции.

Во државата работат повеќе приватни одгледувачници на сортни шарпланинци кои што нудат шарпланинци како во Македонија така и насекаде низ регионот и светот.